ИЙЭ ТЫЛ СЫЛА

Үөһээ Бүлүү улууһугарбыйылгы 2016 сыл “ийэ тыл сылынан” биллэриллибит, ол быһыытынан дьыл үүнээтин кытта араас тэрээһиннэр утумнаахтык ыытыллан барбыттар. Муус устар 8 күнүгэр бүтүн улуустааҕы лингвистическэй олимпиадаҕа ыҥырылламмын үөрэ-көтө сылдьан кэллим. РФ үөрэҕириитин туйгуна, республикаҕа бастакынан саха-английскай кылааһы төрүттээбит Шамаева Мария Ивановна аатынан лингвистическэй олимпиада быйыл үһүс төгүлүн ыытыллааһына. Көннөрү предметнэй олимпиадаттан уратыта диэн оҕолор үс тылга (саха, нуучча, англия тылларыгар) тус-туспа араартаабакка, үһүөннэрин сэргэ тутан күрэхтэһэллэр,  онон бу үс тылы ким ордук баһылаабыт ол кыайыылаах тахсар. Сүрүн идеята – бүгүҥҥү үөрэхтээх сахаҕа бу үс тыл тэҥ суолталаахтар, киниэхэ бу үс тылы билии булгуччулаах диэн. Биллэрин курдук, нуучча тыла – государственнай тыл, бу тылынан билии-көрүү ылаҕын, идэни баһылыыгын, онтон үрдүк таһымҥа тахсар буоллаххына англия тыла наадалаах, оттон саха тыла – төрөөбүт тылыҥ. Хас биирдии оҕоҕо төрөппүт ийэтэ аан дойду ийэ дьахталларыттан барыларыттан ордук күндү, ордук тапталлаах буоларын кэриэтэ ийэ тыл киһиэхэ эмиэ ордук минньигэс, ордук сылаас тыыннаах – ити айылҕа сокуона. Биллэн турар, хайа баҕарар тылга ытыктабыллаах сыһыан эрэйиллэр, ол гынан баран ийэ тылга (саха тылыгар) ордук харыстабыллаах буолуу наада, тоҕо диэтэххэ,төрөөбүт тылбыт туттуллар эйгэтэ аччаан сүтэр-өһөр кутталлаах.

Икки күн устата оскуола оҕолорун (Ороһу, Нам, Үөһээ Бүлүүтээҕи 4 №-дээх оскуола үөрэнээччилэрин, олимпиада кыттыылаахтарын), саха, нуучча, англия тылын учууталларын, улуустааҕы үөрэх салалтатын үлэһиттэрин итиэннэ киин бибилэтиэкэ ааҕааччыларын кытта көрсүһүү кэнниттэн, санаам лаппа көтөҕүлүннэ.Дьокуускай олохтооҕо киһи, мин, сахабыт тыла күннээҕи да олоххо оччо туттуллубат буолбутун, эдэр ыччат улам-улам нуучча тылыгар көспүтүн көрө сылдьабын.Итинник быһыыга-майгыга “Англия, Америка поэттарын сахалыы тылбаастыырбын ким ааҕыай, ким наадыйыай” диэн саарбахтыыр санаа миэхэ үөскүүр. Кистээбэккэ эттэххэ, соҕотох биир дьүөгэбиттэн ураты ким даҕаны ити дьарыкпын биһирээбэт, сэргээбэт курдук. Оттон бу манна көрсүбүт дьонум сэргиир, кэрэхсиир, өйдүүр, ылынар  дьон буолан биэрдилэр, кинилэртэн элбэх үтүө тылы, махтал тылы, алгыыр тылы иһиттим. Соһуйуом иһин, сорох тылбаас хоһооннорбун эрдэттэн билэллэр эбит, холобура, управление үлэһиттэрэ Р. Киплинг “Өскөтүн” диэн хоһоонун нууччалыы тылбааһын (7 арааһын) мин сахалыы тылбааспын кытта сэргэ тутан олорон аахпыттар. ( Биллиилээх нуучча тылбаасчыттарын кытта биир кэккэҕэ киирэ сылдьыбытым туох куһаҕаннаах буолуой!)

“Кэпсээнтэн кэпсээн” диэбит курдук, өссө биир түгэҥҥэ кылгастык тохтоон ылыам этэ. Уот алдьархайыгар түбэспит ыалга батсаабынан ити Киплинг хоһоонуттан быһа тардыы сурук кэлбит :

Өскөтүн булбут-талбыт баайгыттан малыйан,

Ытыс соттор ыйаахтаннаххына,

Хаттан хаһаанан, тарыһан бараар, сылайбакка,

Сорсуйа-сулана турбакка…

“Ону ааҕан бараммын “кырдьык даҕаны” дии санаатым уонна арыый уоскуйдум,хараҕым сырдаата”, —  диэн ол барахсан кэпсээбитэ миэхэ дьикти- тик иһилиннэ. «Тыл күүһэ» диэн чахчы баар эбит, Киплинг улуу хоһооно билигин даҕаны дьоҥҥо дьайар эбит, оттон саха тыла күүһүн-уоҕун, эрчимин ыһыкта илик, ону батаран киллэрэр саха кулгаахтааҕа баар эбит!” – диэн санааҕа кэллим.

Сорох дьоҥҥо “төрөөбүт тыл” диэн, хомойуох иһин, кураанах тыл, дьиҥ ис суолтатын өйдөөбөттөр дуу, улахаҥҥа уурбаттар дуу? Ол иһин буолуо, сорох сахалар оҕолорун нууччалыы үөрэтээри нуучча кылааһын астара сатаан туруорсаллар үһү ( ону аҕыйах оҕоҕо кылаас аһар үп-харчы өттүнэн кыаллыбата буолуо). Бүгүҥҥү 70-80 саастаах көлүөнэ дьон оҕону төрөөбүт тылыттан тэйитии охсуулааҕын эттэринэн-хааннарынан билэннэр, сиэннэрин сахаларын тылыгар төнүннэрэ сатыыллара олус күчүмэҕэй буолбут, тоҕо диэтэххэ, оҕо төрөппүттэрэ сахалыы саҥарбаттар, оттон тас эйгэни этэ да барыллыбат – табаарыстара эмиэ бэйэлэрин курдук нууччалыы кэпсэтэр ыаллартан буоллахтара дии. Оҕо нууччалыыга көстөҕүнэ, нуучча эйгэтигэр киирдэҕинэ, төрөөбүт тылыттан эрэ буолбакка, төрөөбүт түөлбэтиттэн, дьонуттан-сэргэтиттэн, эйгэтиттэн барытыттан тэйэр, төһө даҕаны төрөппүттэрин кытта төлөпүөнүнэн билсиһэ турбутун иһин, санаата, сыһыана уларыйар, атын хайысхаланар. Сорох төрөппүттэр оҕолоро соҕуруу куораттарга хаалан хаалаллар, дойдуларыгар элэ да төннүбэттэр. Онуоха, биллэн турар, төрөппүт сыһыана атын-атын. Биир билэр дьахтарым оҕолоро иккиэн арҕаа олороллор, бу диэки уоппускаларыгар да охсуллан ааспаттар. “Манна туохха сынньана кэлиэхтэрэй, Испанияҕа, Италияҕа сынньаналлар буоллаҕа дии”, — диир ийэлэрэ уонна онтон олус астынара көстөр. (Ол ким дакаастаабытай, саха доруобуйатыгар Испания айылҕата саха айылҕатынааҕар ордук үтүө дьайыылаах диэн?) Дьахтар бэйэтэ (оҕонньоро үлэлиир буолан дьиэтигэр хаалар) оҕолоругар кэлэ-бара турар, сиэн көрөн, оскуолаҕа үөрэнэр сиэнин аһатан, кыстаан кэлэр, нуучча куоратыгар “балык ууга устарын курдук” сылдьар, тоҕо диэтэххэ, бааһынай буолан көрүҥүнэн уу нуучча, онон атыҥыраппат. Ол эрээри кырыйдаҕына, ордук оҕонньоро, туох-туох санааҕа-онооҕо түһүөхтэрэ биллибэт, оннооҕор нууччалар эдэрдэриттэн олорбут сахаларын сирин ахтан төннөн кэлэр түбэлтэлэрэ элбэх, истэ-билэ сылдьыллар.

Оттон биир  атын билэр дьахтарым оҕонньорунаан кырдьан дьиэттэн тахсыбаттар. Ийэ барахсан оҕолорун көрбөтүттэн, оҕолорун кытта алтыспатыттан дууһата кураҥхарар, ыалдьар, “үөрэҕи эрэ үчүгэйдик баһылаатыннар” диэн нуучча оскуолатыгар биэрэн нуучча эйгэтигэр ыыппытын кэмсинэр.

Дьиҥэр, толкуйдаан көрөр буоллар, сахалыы тыллаах оҕо тоҕо нуучча, англия тылын баһылаабат буолуой? Кыһалыннаҕына, киһи төһө баҕарар элбэх тылы баһылыан сөп буолбат дуо? Биир нуучча тылын ордук кичэйэн билээри, тоҕо төрөөбүт тылын, култууратын сиэртибэлиэхтээҕий? Былыргы биһиги саҕанааҕы үйэ буолбатах дии, нуучча саҥата араадьыйанан, тэлэбииһэринэн, көмпүүтэринэн күн-түүн кутулла турар буолбатах дуо?

Бэйэм 30-ча сыл Дьокуускай оскуолаларыгар үлэлээтим уонна миэхэ “нууччалыы үөрэнэр оҕо сахалыы үөрэнэр оҕотооҕор ордук билиини ылар” диэн  өйдөбүл үөскээбэтэ, ол оннугар ити “миф” эбэтэр сымыйа дуу, сыыһа дуу өйдөөһүн буолара билиннэ. Итиннэ этиэххэ наада, —  үөрэххэ кыһанымтыа төрөппүттэрдээх үөрэххэ дьулуурдаах саха оҕолоро нуучча кылааһыгар талыллан киирэн үчүгэй ситиһиилээхтэрин холобур оҥостоллор, баара-суоҕа. Оттон оҕо нууччалыы (сахалыы даҕаны) бэйэтин билиитин-көрүүтүн, санаатын толору кыайан эппэт, быһаарбат буолар төрүөтүн анал үөрэхтээхтэр атыҥҥа соҥнууллар :  уруокка “индивидуальнай устнай опрос” сүппүт, барыта кумааҕыга “ньоол” уонна “кириэстик” туруорааһына буолбут.

 Дьэ онон, били былыргы бөлүһүөк эппитинии, атын дьон алҕаһаабытыттан өй хабан бэйэҕит алҕаһы оҥорумаҥ – оҕолоргутун бэйэҕититтэн тэйитимэҥ, сахатынан да хаалан үөрэҕи тобус-толору ылыахтара,  өссө бастаан үөрэнэллэригэр төрөөбүт тыллара төһүү буолан улахан эрэйи, эбии күчүмэҕэйи көрсүөхтэрэ суоҕа.

Олимпиада Д.С. Спиридонов аатынан 4 №-дээх орто оскуола киэҥ-куоҥ, сырдык-ыраас уораҕайыгар ыытылынна. Ити кэмҥэ тылы үөрэтэр учууталлары кытта көрсүһүү буолла, онно нуучча тылын, литературатын учуутала Инна Радомировна салайааччылаах тыйаатыр-устуудьуйа оҕолоро “Эмиграция” диэн сахалыы композицияны уонна А.Ахматова “Реквиемын” сахалыы тылбааһын туруоран көрдөрдүлэр. Оҕолор дьиҥ чахчы үрдүк таһымнаах бэлэмнээхтэр эбит.  Чуолаан “Эмиграция” диэн былаас уларыйыытыгар кыраныысса таһыгар күрэммит сахалар тустарынан дириҥ ис хоһоонноохтук, долгутуулаахтык оонньообуттара көрөн олорооччулары олус долгутта, үксүбүт уйадыйдыбыт.

Аны эбиэт кэнниттэн бу оскуола 3-с кылааһыттан 11-с кылааһыгар дылы үөрэнэр 20-чэ оҕону кытта көрсүһэн, кылгастык да буоллар, бииргэ үлэлээн чэгиэн-чэбдик салгынынан сайа тыынан ыллым. Оҕолор төрөөбүт тылларынан буолан, туох да иҥнигэһэ-толлугаһа суох бары саба түһэн, учууталлара Антонина Денисовна талан биэрбит биир хоһоонун, биир кыра кэпсээнин англия тылыттан саха тылыгар кыттыгас тылбаастаан таһаардыбыт. Мин саныахпар астык холонуу буолла.

Ити курдук туох да куттала-саатала, бобуута-хабыыта суох икки күнү ийэ тыл эйгэтигэр күннээн-күөнэҕэлээн аһардыбыт. Оттон ол сылдьан нууччабыт да, англиябыт да тылын матарбатыбыт, болҕомто уурдубут. (Хомойуох иһин, эрдэ айаҥҥа турар буоламмын олимпиада түмүгүн истибэккэ хааллым).

“Саха буоларбытын, тылбытын-өспүтүн, култуурабытын умнумуохха” диэн саҥа дуораана иһиллээччи, итиниэхэ атын улуустарга эмиэ туох эрэ үлэ барара буолуо дуо? Ол туһунан ханна эрэ суруйалларын булан ааҕыахха баар этэ, оччоҕо саха киһи син бөҕөхтүк сананыа этэ.

Түмүкпэр ыалдьыттаабыт улууһум дьонугар, Александр Семенович Поскачин баһылыктаах үөрэх салалтатын кэлэктиибигэр, 2 бибилэтиэкэ үлэһиттэригэр, ааҕааччыларыгар, 4 №-дээх мааны оскуола–дьиэ хаһаайыттарыгар, Мария Ивановна уолугар, балтыгар, аймахтарыгар барҕа махталбын тиэрдэбин, бука барыгытыгар үтүө доруобуйаны, үгүс ситиһиини, дьолу-соргуну баҕарабын!

Толкуйдаабыккыт туолан, санаабыккыт сатанан, сырдык ыраҕыт ыпсан истин!

  Е. Ф. Васильева,
англия тылын учуутала, англиялыы хоһоон тылбаасчыта.
]]>

Оставьте комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *